Boom van Jesse
De boom van Jesse - studieverlof van ds. Benedikte L. Bos
inleiding
Elke predikant in de Protestantse Kerk in Nederland heeft eens in de vijf jaar recht op drie maanden studieverlof. Dat studieverlof mag ook in twee perioden van zes weken opgenomen worden. Gedurende de zomer van 2010 heb ik me zes weken lang verdiept in de 'boom van Jesse'.
De keuze voor dit onderwerp is deels ingegeven door mijn naam. Zes jaar geleden heb ik onderzoek gedaan naar Benedictus, een naamgenoot uit de 6e eeuw. Grappenderwijs zei ik toen dat het volgende studieverlof dan wel over mijn achternaam, Bos, zou gaan. Het thema 'levensboom' kwam bij me op, vervolgens 'de boom van Jesse'. Dat laatste onderwerp bleef mij boeien. Het heeft namelijk Bijbelse wortels (in het bijzonder een bijbeltekst uit Jesaja), het onderwerp heeft linken naar het Nieuwe Testament (genealogie van Jezus) en het bracht mij in vele kerken en kathedralen waar een boom van Jesse uitgebeeld werd in glas, hout of steen.
In het Nederlandse taalgebeid bleek er nauwelijks iets over gepubliceerd te zijn (behalve een boek uit 1926), dus ik heb ook vele engels-, frans- en duitstalige publicaties gelezen.
Via deze webpagina wil ik geïnteresseerden deelgenoot maken van mijn studie naar de boom van Jesse. Om te beginnen een algemene inleiding in wat de boom van Jesse nu precies is. In het kort: een stamboom van de voorouders van Jezus, te beginnen bij de vader van David, Isaï - Jesse in het Grieks en Latijn -. Jesse is altijd liggend afgebeeld en uit zijn schoot ontspringt een boom waarop op de verschillende takken de nakomelingen van Jesse (en dus de voorouders van Jezus) afgebeeld zijn. De bomen van Jesse zijn vaak vervaardigd in hout, steen, glas-in-lood of als fresco en meestal in Rooms-Katholieke kerken te vinden.
De bijbelse wortels van de boom van Jesse zijn te vinden in de bijbelboeken Jesaja, namelijk zijn profetie “uit de stronk van Isaï schiet een telg op, een scheut van zijn wortels komt tot bloei” en in de stamboom van de voorouders van Jezus die Mattheüs en Lucas aan het begin van hun evangelie beschreven hebben.
De eerste afbeeldingen van de boom van Jesse worden rond 1086 gedateerd. Vrij snel verspreidden de afbeeldingen (en later fresco’s, beeldhoutwerk, houtsnijwerk, etc) zich over een groot deel van Europa, met name in Frankrijk en Engeland.
Omdat de begintijd van de afbeeldingen van de boom van Jesse samenvalt met de tijd waarin Maria, de moeder van Jezus steeds meer vereerd werd, wordt Maria vaak zeer prominent afgebeeld. Andere vrouwen uit het geslachtsregister van Jezus ‘vallen uit de boom’ en worden maar zelden afgebeeld. Hier ga ik kort op in in het hoofdstuk Maria en andere vrouwen in de boom van Jesse.
Gedurende 4 jaar hebben mijn echtgenoot en ik tijdens onze vakantie plaatsen bezocht waar ‘een boom van Jesse’ te vinden was. Van alle locaties hebben we een foto van de kerk èn een foto van de boom van Jesse gemaakt. Deze staan vermeld onder bezochte bomen van Jesse.
In nieuwe kerken wordt de boom van Jesse zelden meer afgebeeld. Toch heb ik wel een idee hoe die oude wortel weer nieuwe twijgen kan krijgen in de 21e eeuw. Daartoe heb ik een advents-leesrooster gemaakt, met voor elke dag van Advent een voorgestelde lezing over één van de voorvaderen (-moeders) van Jezus. Deze lezingen lopen van het boek Genesis (God, Noach, Abraham) via andere bijbelboeken uit op de lezing op kerstmorgen over de geboorte van Jezus. Bij elke lezing suggereer ik een symbool (bij Noach: de ark, bijvoorbeeld). Deze symbolen zouden op papier, of met ander materiaal elke dag na de lezing in een ‘boom’ (een echte of een kunstboom) gehangen kunnen worden opdat er op die manier rond kerst weer een echte boom van Jesse ontstaat: een nieuwe loot aan de boom van Jesse!
Tenslotte ga ik kort in op liederen die de boom van Jesse als (deel)thema hebben, namelijk gezang 132 uit het Liedboek voor de Kerken en de o-antifonen en rond ik af met een gedicht.
Ik dank allen die dit verlof hebben mogelijk gemaakt: mijn collega's die werk overnamen, de ouderlingen en pastoraal medewerkenden die extra bezoekwerk hebben gedaan en de kerkenraad die heel royaal het studieverlof heeft ondersteund. Maar vooral dank ik de gemeente die me deze ruimte heeft gegeven.
ds. Benedikte L. Bos
Bilthoven, 2010
